Premiera ebooka „Dyniowa jesień”: 36 przepisów z dynią za 34,90 zł Zobacz ebook

Zastój wagi mimo deficytu - co sprawdzić, zanim zjesz jeszcze mniej

Opublikowano: Zaktualizowano: Czas czytania: ok. 9 min

Zastój wagi mimo deficytu najczęściej oznacza jedną z trzech rzeczy: tłuszcz ubywa, ale woda i glikogen chwilowo to maskują; deficyt jest mniejszy, niż wynika z obliczeń; albo zapotrzebowanie spadło razem z masą ciała i dawny plan przestał wystarczać. Rzadziej za zatrzymaniem stoi choroba lub lek - i to także trzeba sprawdzić, zamiast zgadywać.

Poniżej znajdziesz kolejność, w jakiej warto to rozplątywać: od sposobu ważenia, przez realne tempo i zapis jedzenia, po badania i rozmowę z lekarzem. Zanim obetniesz kolejne 300 kcal, przejdź przez te kroki. Często okazuje się, że cięcie nie jest potrzebne.

Kaja Komczyńska

Kaja Komczyńska, dietetyk kliniczny (absolwentka UMed we Wrocławiu)
Artykuł oparty na wytycznych i badaniach naukowych - lista źródeł na końcu. O autorce

Bose stopy na białej wadze łazienkowej
Pojedynczy odczyt wagi mówi mało - średnia z tygodnia i obwód talii pokazują trend znacznie lepiej. Fot. i yunmai / Unsplash

Czy to na pewno zastój wagi? Zacznij od pomiaru

Masa ciała to suma tłuszczu, mięśni, wody, glikogenu i zawartości przewodu pokarmowego. Tłuszcz zmienia się powoli, woda - z dnia na dzień. Glikogen, czyli zapas węglowodanów w wątrobie i mięśniach, jest magazynowany razem z wodą: na każdy gram przypadają około 3-4 g wody. Dlatego pierwszy tydzień diety zwykle daje szybki spadek, a jeden dzień z większą porcją makaronu, pizzy czy słonych przekąsek potrafi „cofnąć” wynik, choć tkanki tłuszczowej nie przybyło.

Do tego dochodzą rytmy, które zna każdy, kto waży się codziennie. W fińskim badaniu 80 dorosłych masa była najwyższa w niedzielę i poniedziałek, a spadała w ciągu tygodnia. Autorzy uznali te wahania za normalne, a nie za sygnał tycia. U kobiet dochodzi cykl: w badaniu 42 kobiet masa podczas miesiączki była średnio o 0,45 kg wyższa niż w pierwszym tygodniu cyklu, głównie przez wodę pozakomórkową. To średnia z badania, nie reguła - u jednych różnica jest większa, u innych żadna.

Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO) proponują ważenie raz w tygodniu, rano, na tej samej wadze i w podobnych warunkach. Jeśli wolisz ważyć się codziennie, porównuj średnie z 7 dni, a nie pojedyncze odczyty. W praktyce o zastoju mówi się wtedy, gdy średnia tygodniowa i obwód talii nie zmieniają się przez 3-4 tygodnie, a u kobiet miesiączkujących najlepiej porównywać tę samą fazę cyklu. To reguła praktyczna, nie definicja z wytycznych.

Obwód talii mierz centymetrem w połowie odległości między najniższym żebrem a górnym brzegiem kości biodrowej, na spokojnym wydechu, raz na 1-2 tygodnie. Europejskie wytyczne EASO dla lekarzy rodzinnych wskazują, że zmniejszenie obwodu talii jest nawet ważniejsze niż sam spadek masy, bo wiąże się z ubytkiem tłuszczu trzewnego.

Co przesuwa wynikMechanizmJak odróżnić to od zastoju
Więcej węglowodanów lub soli poprzedniego dniaGlikogen i zatrzymana wodaSkok po jednym dniu, który znika w ciągu kilku dni
WeekendInne jedzenie, alkohol, późne posiłkiWyższy wynik w niedzielę i poniedziałek, niższy pod koniec tygodnia roboczego
MiesiączkaWoda pozakomórkowaPorównuj ten sam dzień cyklu miesiąc do miesiąca
Zaparcie, obfita kolacjaZawartość jelitWażenie rano, po toalecie, przed jedzeniem i piciem

Jakie tempo redukcji jest realne

Sporo „zastojów” to w rzeczywistości oczekiwanie tempa, którego nie da się utrzymać. Według zaleceń PTLO z 2024 r. zmniejszenie spożycia o 500-600 kcal dziennie powinno dawać utratę około 0,5 kg tygodniowo, czyli ok. 2 kg miesięcznie. Za optymalny cel dla większości osób PTLO uznaje 5-10% masy wyjściowej w ciągu 3-6 miesięcy. Szybki spadek pojawia się tylko na początku, potem tempo zwykle zwalnia. EASO ujmuje to wprost: maksymalna utrata masy w najkrótszym czasie nie jest warunkiem skutecznego leczenia, a 5-10% wystarcza do istotnej poprawy zdrowia.

Przykład: przy masie 90 kg cel 5-10% to 4,5-9 kg w pół roku. Jeżeli po trzech miesiącach ważysz 5 kg mniej, mieścisz się w zaleceniach, nawet jeśli ostatnie dwa tygodnie wyglądały na płaską linię.

Drugi powód zwalniania jest czysto fizyczny: mniejsze ciało zużywa mniej energii. Jadłospis, który przy 95 kg dawał wyraźny deficyt, przy 85 kg może dawać już niewielki. PTLO zaleca ponowne obliczenie zapotrzebowania po utracie 10% masy wyjściowej. Model matematyczny zespołu Kevina Halla opublikowany w „The Lancet” pokazuje też, że masa ciała reaguje na trwałą zmianę jedzenia powoli: połowa docelowej zmiany pojawia się po mniej więcej roku, więc spadki z miesiąca na miesiąc naturalnie maleją.

Deficyt na papierze a deficyt na talerzu

To najmniej przyjemna, ale najczęstsza przyczyna. W klasycznym badaniu Lichtmana i wsp. z „New England Journal of Medicine” (1992) zbadano m.in. 10 osób z otyłością, które deklarowały jedzenie poniżej 1200 kcal dziennie i mimo to nie chudły. Ich całkowity wydatek energii i spoczynkowa przemiana materii mieściły się w granicach 5% wartości przewidywanych, więc metabolizm był w normie. Jednocześnie zaniżały spożycie średnio o 47%, a aktywność fizyczną zawyżały o 51%.

Nie chodzi o kłamstwo, tylko o to, jak działa pamięć i szacowanie porcji. Przegląd systematyczny 59 badań z udziałem prawie 6300 dorosłych, w których deklarowane spożycie porównywano z wydatkiem energii zmierzonym metodą podwójnie znakowanej wody, wykazał istotne zaniżanie w większości badań - także tych, w których używano aplikacji. Najczęstsze luki w zapisach to:

  • tłuszcz do smażenia i sałatek - łyżka oleju (ok. 10 g) to ok. 90 kcal, a „chlust” z butelki to często 2-3 łyżki;
  • dojadanie przy gotowaniu i po dzieciach, pojedyncze kęsy, garść orzechów „przy okazji”;
  • napoje: soki, kawa z mlekiem i syropem, alkohol;
  • weekendy, wyjścia i rodzinne obiady zapisywane „mniej więcej”;
  • pomylenie w aplikacji pozycji „sucha” i „ugotowana” przy kaszy gryczanej, ryżu czy makaronie - różnica kaloryczności na 100 g jest kilkukrotna.

Jeśli chcesz to sprawdzić, zrób tydzień kontrolny: przez 7 kolejnych dni, z weekendem włącznie, waż na wadze kuchennej wszystko, co jesz i pijesz, razem z tłuszczem dodanym na patelnię. Nie poprawiaj w tym czasie jedzenia „na pokaz” - chodzi o obraz typowego tygodnia. Taki zapis to też dobry materiał na konsultację.

Ważne zastrzeżenie: jeśli ważenie i liczenie nasila u Ciebie natrętne myśli o jedzeniu, napady objadania albo poczucie winy, nie rób tego na własną rękę. Zajrzyj do tekstu o tym, kiedy przy objadaniu potrzebny jest psycholog, a kiedy dietetyk. Przy zaburzeniach odżywiania restrykcja może pogarszać sytuację.

Oliwa spływająca z łyżki na łyżkę
Łyżka oleju to ok. 90 kcal - tłuszcz do smażenia i sałatek najczęściej znika z zapisów jedzenia. Fot. Skyler Ewing / Unsplash

Adaptacja metaboliczna i NEAT - realne, ale zwykle mniejsze, niż się mówi

„Metabolizm się zablokował” to popularne wyjaśnienie, ale dane są bardziej powściągliwe. Część spadku wydatku energii wynika po prostu z mniejszej masy. Poza tym może pojawić się tzw. termogeneza adaptacyjna, czyli spadek większy, niż wynikałby z samej utraty kilogramów. W przeglądzie systematycznym 33 badań (2528 uczestników) opisano ją w większości prac, jednak w badaniach o najlepszej metodologii była mała albo nieistotna statystycznie, a po okresie stabilizacji masy słabła lub znikała.

Silniej działa zwykle apetyt. PTLO przywołuje analizę Polidoriego i wsp., według której przy długotrwałym ograniczaniu kalorii apetyt rośnie o ok. 100 kcal dziennie na każdy utracony kilogram. To nie tajemnicza blokada, tylko mechanizm, przez który porcje i podjadanie powoli rosną, często bez Twojej świadomości.

Podobnie jest z NEAT, czyli ruchem poza treningiem: chodzeniem, staniem, sprzątaniem. Przegląd 36 badań wykazał spadek NEAT lub spontanicznej aktywności w części grup interwencyjnych, częściej przy samej diecie niż przy diecie z ćwiczeniami. Autorzy zaznaczają jednak, że wyniki nie potwierdzają tego jako reguły, a badania miały ograniczenia. Praktyczny wniosek: porównaj liczbę kroków z telefonu lub zegarka z okresem, gdy waga spadała. Jeśli z 8 tys. zrobiło się 4 tys., masz konkretny trop. PTLO zaleca zwiększanie codziennego ruchu: schody zamiast windy, chodzenie podczas rozmów telefonicznych, wysiadanie przystanek wcześniej.

Sen, leki i tarczyca - przyczyny do omówienia z lekarzem

Sen wpływa nie tylko na to, ile chudniesz, ale też na to, co tracisz. W randomizowanym badaniu krzyżowym 10 osób z nadwagą przez 14 dni stosowało tę samą dietę redukcyjną, raz z 8,5 h, raz z 5,5 h czasu na sen. Spadek masy był podobny, ale przy krótkim śnie ubyło 0,6 kg tłuszczu zamiast 1,4 kg, a ubyło więcej beztłuszczowej masy ciała. Badani byli też bardziej głodni. To małe i krótkie badanie, ale kierunek jest spójny z codziennym doświadczeniem: przy niewyspaniu trudniej trzymać się planu.

PTLO wymienia grupy leków, które w różnym stopniu wiążą się z przyrostem masy ciała:

  • leki przeciwpsychotyczne - największe ryzyko przy olanzapinie i klozapinie;
  • leki przeciwdepresyjne, m.in. trójpierścieniowe, inhibitory MAO i SSRI - zwykle w mniejszym stopniu;
  • niektóre leki przeciwcukrzycowe: pochodne sulfonylomocznika, pioglitazon, insulina;
  • kortykosteroidy.

Nie odstawiaj ani nie zmieniaj leku samodzielnie. Jeśli zastój lub przyrost masy zbiegł się z nowym lekiem albo zmianą dawki, powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu - czasem istnieje alternatywa, czasem trzeba inaczej ustawić oczekiwania co do tempa.

Tarczyca: PTLO zaleca oznaczenie TSH u każdej osoby z rozpoznaną otyłością, a przy podwyższonym wyniku także fT4 i przeciwciał anty-TPO. Nieleczona jawna niedoczynność tarczycy pogarsza samopoczucie i utrudnia skuteczne leczenie otyłości. Sama otyłość może jednak umiarkowanie podnosić TSH, więc wynik interpretuje lekarz. Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami.

Jeśli masz insulinooporność, PCOS lub cukrzycę typu 2, plan żywienia i tempo redukcji warto ustalić razem z leczeniem - więcej przeczytasz w przewodniku po insulinooporności.

Kiedy zastój wagi to powód do wizyty u lekarza

Umów się do lekarza rodzinnego, jeśli obok zastoju pojawia się coś jeszcze:

  • szybki przyrost masy z obrzękami nóg, dusznością lub mniejszą ilością oddawanego moczu - to wymaga pilnej oceny;
  • przewlekłe zmęczenie, marznięcie, zaparcia, sucha skóra;
  • zaburzenia miesiączkowania;
  • głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu w nocy, senność w ciągu dnia;
  • nowy lek lub zmiana dawki tuż przed zatrzymaniem spadków;
  • napady objadania, prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających.

W podstawowej diagnostyce otyłości PTLO wymienia m.in. glikemię na czczo lub HbA1c, lipidogram, kwas moczowy, TSH, ALT i AST oraz kreatyninę z eGFR. Omówienie znajdziesz w tekście o badaniach przed wizytą u dietetyka.

Leki na otyłość, w tym agoniści receptora GLP-1, to opcja, o której decyduje lekarz. Według PTLO farmakoterapię rozważa się u dorosłych z BMI ≥30 kg/m² albo z BMI 27-29,9 kg/m² i co najmniej jedną chorobą związaną z masą ciała, gdy dieta i ruch nie przyniosły oczekiwanego efektu. Leki działają w połączeniu ze zmianą stylu życia, nie zamiast niej.

Plan na 4 tygodnie, gdy waga stoi

  1. Tydzień 1: ustal stały sposób ważenia (rano, po toalecie, ta sama waga), zmierz talię i zapisz średnią tygodniową.
  2. Tydzień 1-2: zrób tydzień kontrolny z wagą kuchenną, łącznie z tłuszczem, napojami i weekendem.
  3. Tydzień 2: porównaj liczbę kroków i długość snu z okresem, w którym waga spadała.
  4. Tydzień 3: jeśli od początku redukcji masa spadła o ok. 10%, przelicz zapotrzebowanie albo poproś o to dietetyka.
  5. Tydzień 3-4: przejrzyj listę przyjmowanych leków; jeśli nie masz aktualnego TSH, porozmawiaj o nim z lekarzem.
  6. Tydzień 4: oceń średnie i obwody z całego miesiąca i dopiero wtedy zdecyduj o korekcie.

Korekta nie musi oznaczać drastycznego cięcia. Często wystarcza domknięcie luk z tygodnia kontrolnego albo więcej codziennego ruchu. PTLO przestrzega przed dietami o nadmiernej restrykcji, takimi jak głodówki czy dieta kopenhaska - w dłuższej perspektywie są nieefektywne, a czasem szkodliwe, i utrudniają późniejsze utrzymanie masy.

Jeśli po takim miesiącu nadal nie wiesz, co się dzieje, pomocna będzie konsultacja z dietetykiem klinicznym, który zestawi zapis jedzenia z wynikami badań i lekami, a w razie potrzeby odeśle Cię do lekarza.

Najczęstsze pytania

Ile trwa zastój wagi na redukcji?

Nie ma jednej normy. Płaskie okresy trwające tydzień lub dwa są typowe i zwykle wynikają z wahań wody. Dopiero gdy średnia tygodniowa i obwody stoją 3-4 tygodnie, ma sens szukanie przyczyny w jedzeniu, ruchu, śnie i lekach.

Czy jedząc za mało, można przestać chudnąć?

Przy rzeczywistym deficycie energii organizm nie przestaje tracić masy, ale bardzo niska kaloryczność nasila głód i zmiany adaptacyjne, a taką dietę trudno utrzymać. PTLO ocenia głodówki i podobne diety jako długoterminowo nieefektywne. Problemem bywa więc utrzymanie planu, a nie „tryb głodowy”.

Czy waga może stać, a tłuszcz spadać?

Tak, przez kilka dni, a nawet 1-2 tygodnie. Zatrzymanie wody po słonym lub bogatym w węglowodany dniu albo przed miesiączką może przykryć niewielki ubytek tłuszczu. Dlatego obok wagi warto mierzyć talię.

Czy cheat meal przełamie zastój wagi?

Nie ma dobrych dowodów, że jednorazowy obfity posiłek „odblokowuje” metabolizm. Wyższa waga dzień później to zwykle woda i glikogen, a nie tłuszcz. Jeśli zaplanowany luźniejszy posiłek pomaga Ci trzymać się planu, może mieć sens, ale nie jako metoda na zastój.

Lista badań przed wizytą - PDF za zapis

Zapisz się do newslettera, a wyślę Ci listę badań do wydruku: co warto mieć na pierwszej konsultacji i jak się do niej przygotować. Potem: nowe artykuły, przepisy oraz informacje o moich ebookach i konsultacjach.

Zapis potwierdzasz linkiem z e-maila - lista przyjdzie zaraz po potwierdzeniu. Wypisujesz się jednym kliknięciem. Administratorem danych jestem ja, Kaja Komczyńska; newsletter wysyłam przez MailerLite. Szczegóły w polityce prywatności.

Źródła

  1. Bąk-Sosnowska M i in.; Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 - stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Medycyna Praktyczna - wydanie specjalne (2024)
  2. Durrer Schutz D i in.; European Association for the Study of Obesity (EASO). European Practical and Patient-Centred Guidelines for Adult Obesity Management in Primary Care. Obesity Facts (2019)
  3. Lichtman SW i in. Discrepancy between self-reported and actual caloric intake and exercise in obese subjects. The New England Journal of Medicine (1992)
  4. Burrows TL i in. Validity of Dietary Assessment Methods When Compared to the Method of Doubly Labeled Water: A Systematic Review in Adults. Frontiers in Endocrinology (2019)
  5. Kreitzman SN i in. Glycogen storage: illusions of easy weight loss, excessive weight regain, and distortions in estimates of body composition. The American Journal of Clinical Nutrition (1992)
  6. Orsama AL i in. Weight rhythms: weight increases during weekends and decreases during weekdays. Obesity Facts (2014)
  7. Kanellakis S i in. Changes in body weight and body composition during the menstrual cycle. American Journal of Human Biology (2023)
  8. Hall KD i in. Quantification of the effect of energy imbalance on bodyweight. The Lancet (2011)
  9. Nunes CL i in. Does adaptive thermogenesis occur after weight loss in adults? A systematic review. British Journal of Nutrition (2022)
  10. Silva AM i in. What is the effect of diet and/or exercise interventions on behavioural compensation in non-exercise physical activity and related energy expenditure of free-living adults? A systematic review. British Journal of Nutrition (2018)
  11. Nedeltcheva AV i in. Insufficient sleep undermines dietary efforts to reduce adiposity. Annals of Internal Medicine (2010)

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady lekarza ani dietetyka. Diagnozę i decyzje o leczeniu podejmuj z lekarzem.

Pliki cookie

Za Twoją zgodą włączę statystyki (Google Analytics) i marketing (piksel Meta, Google). Dzięki nim wiem, które treści są przydatne, a reklamy trafiają do osób, które szukają pomocy dietetyka. Bez zgody zapisuję tylko to, co niezbędne. Zgodę możesz w każdej chwili wycofać w stopce, a szczegóły są w polityce prywatności.